DİJİTAL SES KURGUSU

Eski Türk filmlerini hepimiz biliriz. Dönemin koşullarında büyük bir özveriyle çalışan

Türk sinemacıları oyuncusundan, yönetmenine kadar büyük bir sevginin örneğini

vermişlerdir. O filmleri izlerken hafif bir tebessüm etmemize neden olan en büyük eksiklik

kullanılan teknolojinin eskiliğidir. Bugün o filmleri izlediğimiz zaman dikkat çeken en

önemli yanı sesin kullanımındaki teknolojinin geriliğidir.

Hepimizin dilimize doladığı n’ayır, n’olamaz sözleri aslında teknik yetersizliğin bir

sonucudur. Yoksa stüdyo seslendirmesinde elbetteki hayır deniyordu. Atılan bir tokatın belli

bir süre sonra duyulması ya da ağlayan bebeğin sesinin doğallıktan çok uzak olması.

Bunların her biri yine ses teknolojisinin o dönem için yeterli olmamasıydı.

Günümüzdeki dijital sistemler o kadar gelişmiştir ki, seslerin eşlenmesi, tonu, ayarı,

sesteki bozulmalar kolaylıkla hâlledilmektedir. Bugün film ve televizyon yapımlarındaki

seslerdeki netlik sorunu çözülmüş durumdadır. Yabancı filmlerin Türkçeleştirilmesi

sırasındaki dudak hareketlerinin bile, neredeyse birebir oturtulması da yine teknolojinin bir

başarısı olarak görülebilir.

Ses kurgusundaki bu gelişmeleri, dijital sistemlere borçluyuz. Özellikle bilgisayar

ortamında gerçekleştirilen ses kaydı ve eşlemesi başarılı sonuçlar elde etmemizi sağlıyor.

Hem harcanan zaman hem de emek analog sistemlere oranla çok daha az düzeye inmiştir.

Bu modülde dijital ses kurgusu programlarını genel olarak tanıyacak, bu programlarla

dijital ses kurgusu yapmanın temel prensiplerini öğreneceksiniz.

1. DIJITAL SES KURGUSU

Ses kurgu programının bulunduğu CD’yi okuyucuya yerleştiriniz. Yerleştirdikten

sonra programı yüklemek için programlar menüsünden programın yükleme dosyasını

çalıştırınız.

Karşımıza çıkan pencerede NEXT’i işaretleyiniz.

Karşınıza çıkan pencerede YES’i işaretleyiniz.

Bu pencerede programı bilgisayarınızda nereye kayıt edeceğinizi “BROWSE”

işaretleyip NEXT butonuna basınız.

NEXT butonuna basınız.

Program otomatik olarak bilgisayara yüklenmeye devam edecektir.

Program yüklemesi bittiğinde artık programı çalıştırabiliriz.

1.2. Ses Kurgu Programı Çalıştırılması ve Ön Ayarlar

File menüsünden “New” seçelim. Karşınıza aşağıda gördüğümüz ekran gelecektir.

Buradan sampling rate (örnekleme hızı) 44.100 khz, stereo, sample size (örnekleme

derinliği, 16 bit seçelim. Sonra yukarda araç kutularının olduğu yerde üzerinde kırmızı daire

olan Record (kayıt) butonuna basalım. wındows’un bilgisayar programını çalıştırıp ses

kartına takılı olan mikrofonumuzun seviyesini ayarlayalım.

. 11,025 Hz düşük AM radyo kalitesinde

. 22,050 Hz FM radyo kalitesine yakın

. 32,000 Hz FM radyo kalitesinden daha iyi

. 44,100 Hz CD kalitesinde

. 48,000 Hz DAT kalitesinde

. 96,000 Hz DVD kalitesinde

sonuç elde ederiz.

Buradan 44,100 seçip yolumuza devam edelim.

1.3. Programa Ses Dosyası Eklenmesi

Şimdi kendimize yeni çalışma sayfası açalım.

Menüden file/new session seçtiğimizde çalışmanın ses kalitesini etkileyecek sample

Rate tercihimiz sorulacak. Bundan çok kısaca sözetmek gerekirse;

Bilgisayara kayıtlı ses dosyaları üzerinde işlem yapmak için desteklenen formatlardaki

ses dosyalarını file/open’ı seçerek açarız. Desteklenen ses formatları

*.avi,*.aiff,*.aif,*.au,*.mov,*.qt,*.mpa,*.mp3,*.mpg,*.mpeg,*.dat,*.mp2, ve *.wav

formatlarıdır. Burada geçen *.dat, *.avi, *.mpg formatları ile video dosyalarının ses kısmını

da işlemek için açabileceğimizi görmekteyiz.

Programda, Edit, Multitrack ve CD project olmak üzere üç temel görünüm vardır.

Bunların dışında menüler, araç çubukları, görüntü penceresi ve yardımcı pencereler, bulunur.

File, kanallara kaydettiğimiz seslerin çeşitli ses dosyaları hâlinde listelendiği

bölümdür. Kendi kaydettiğimiz seslerle birlikte program dışından da istediğimiz bir ses

dosyasını “ımport” butonuyla listeye ekleyebilir ve istediğimiz kanala yerleştirerek üzerinde

çalışma imkânı yaratabiliriz.

Bunun için dosyayı farenin sol düğmesi basılı iken kanallardan birine sürüklememiz

yeterli, eğer listede dosya adı veya kanalda oluşan görüntüsü üzerine çift tıklayacak olursak

edit view açılacaktır. Listeden herhangi bir dosyayı silmek istersek “delete” e basmalıyız.

Multitrack View da görülen R S M harfleri, bağlı olduğu kanala ait fonksiyonlara

sahiptir. Resimde görülen kayıt düğmesine basıldığında, ses “R” butonun seçili olduğu

kanalara aktarılır. Kayıt yapmak için en az bir kanalda bu buton seçili olmak zorundadır.

Kayıt düğmesine bastığımız andan itibaren, imlecin bulunduğu noktadan sağa doğru ses

bilgisayara aktarılır.

Yalnız dikkat etmemiz gereken bir nokta; kayıt yapacağımız kanalda bir kayıt varsa,

imleci bu kaydın başlangıç noktasına koymaktır. Böylece yeni kayıt eskisini silerek kendisini

kaydedecektir. Eğer imleci başlangıç noktası değil de daha öncesine koyarsak kayıt

yapılamaz. Bu yüzden kanala ekleyeceğimiz her yeni kayıt ya eskisinin bittiği noktadan ya

da daha sonra gelen bir noktadan başlamalıdır. Ya da boş bir kanalda yeni kayıt yapılmalıdır.

Kayıt için “Multitrack View” yerine “Edit View”ı da kullanabiliriz. Ancak Edit

View'da yapılan kayıtlarda, kaydettiğimiz sesten başka bir şey duyma şansımız yok.

Multitrack View bize diğer kanallara daha önceden kaydettiğimiz sesleri duyarken kayıt

yapma imkânı sağlıyor. Örneğin vokallerini sildiğimiz bir parçayı kanallardan birine

yerleştirirsek, Multitrack View 'da parçayı dinlerken başka bir kanal üzerine kendimiz vokal

ekleyebilir ve daha sonra bu iki kaydı tek bir dosya olarak çıkartabiliriz.

Kayıt işleminden sonraki aşama “edit”dir. Kaydettiğimiz sesi Edit View’da açtıktan

sonra istediğimiz noktalarda oynama yapabiliriz. Değişik filtreler kullanabilir, ses seviyeleri

ve panlamalar üzerine oynama yapabilir, reverb ve birçok efektler ekleyerek kaydımızı

zenginleştirebiliriz.

Örnek kayıt

Yukarıda anlattıklarımızı kısaca uygulamaya dökmek için bir müzik parçasının

vokallerini silip üzerine kendi vokallerimizi ekleyelim.

1- Şarkının orjinalini programda açtık,

2- Track 1'e orijinal kaydı koyduk,

3- Track 1'i Edit View 'da açıp vokalleri silmek için tamamını aktifledik ve effects

penceresinden Filters/Center Channel Extractor 'i seçtik. Buradan vokalleri silebileceğimiz

gibi, müziği silip sadece vokalleri de öne çıkarabiliriz.

4- Tekrar Multitrack View 'a dönerek 2. kanalı da kendi ekleyeceğimiz vokal için seçip

kaydı yaptık.

5- Edit View 'da kendi yaptığımız kayıt üzerinde istediğimiz oynamaları yaptık.

6- Tekrar Multitrack View 'a dönerek vokal ve altyapı ses seviyelerini istediğimiz

düzeyde ayarlayıp, mp3 haline getireceğimiz bölümü seçtik. (Bu tamamı olabileceği gibi

sadece belli bir bölümü de olabilir.)

1.3.2. Müzik CD’lerinin Eklenmesi

Bilgisayarda bulunan CD-ROM veya DVD-ROM sürücüsüne bir CD veya DVD

yerleştirildikten sonra program menüsünde bulunan; file> extract audio from CD seçeneğine

tıklanır.

1.3.3. Kayıtçı ve Okuyucu Cihazlardan Dosya Aktarmak

İlk olarak ekipmanımızı kontrol edelim. Kayıt için mikrofon kullanıyorsak,

mikrofonun bilgisayar mikrofon girişine bağlı olduğundan emin olalım, elektrogitar veya

benzeri enstrümanları “line in” girişinden bağlamamız daha iyi sonuç almamız bakımından

önemlidir.

Kayıt için hangi programı kullanırsak kullanalım sesleri bilgisayara aktardığımız

ekipman girişini kayıt kaynağı olarak göstermeliyiz. Bu şekilde bilgisayara ses girişi

yapabiliriz. Bunun için;

1. Başlat > denetim masası > ses, konuşma ve müzik aygıtlarını seçiniz,

2. Açılan pencerenin sol tarafındaki sütununda “gelişmiş ses ayarı denetimi”ni

tıklayınız. Ekrana “ yürütme denetimi ” penceresi gelecektir. “ seçenekler ” başlığından

“özellikler”i tıkladığımızda, çalma ve kaydetme için iki seçeneğimiz olduğunu görürüz.

Çalma (yürütme denetimi) seçili iken bilgisayarın istenilen kaynaktan dışarıya vereceği ses

şiddeti ayarlanabilir. Kaydetmede (kayıt denetimi) ise kayıt için hangi kaynaktan hangi ses

seviyesinde kayıt yapacağımızı ayarlıyoruz.

Ses kartınıza göre kartın kendi arayüzleri olacaktır, ancak buradaki ayarlarda da

mantık aynıdır. Daha sonra bu ekranda start butonuna basarak ses kaydına başlayalım.

Sesimizi kaydedittikten sonra açılan pencerede OK butonuna basarak kaydı bitirelim. Artık

üzerinde oynayabileceğimiz bir dosyamız var demektir.

OK butonuna bastıktan sonra ekrana aşağıdaki şekilde görülen zik zak çizgilerden

oluşan bir pencere gelecektir. Pek benzetemeseniz de bu sizin kaydettiğiniz sestir.

2. SESİN DÜZENLENMESİ VE KAYDI

Standart araç çubuğu üzerinde bulunan simgelerle üzerinde çalıştığımız ses dosyasını

dinleyebilir, istediğimiz kısımlara yer imi ekleyebiliriz.

2.1.2. İzleme şeridi

Standart araç çubuğu üzerinde bulunan ince uzun bölüm izleme şerididir. Burada,

üzerinde çalışılan ses dosyasının, yani aktif ses dosyasının tamamı ekrana yansıtılır. Yeşil

çerçeve içerisindeki alan ise çalışma penceresine yansıyan bölümdür. Bu bölümü fare ile

kaydırabilirsiniz. Ayrıca fare ile yeşil çerçeve genişliğini de değiştirebilirsiniz. Fare ile

izleme şeridi üzerinde seçim yapmak da mümkündür.

2.1.3. Ses Dosyalarının Çalışma Alanında İşlenmesi

Ses dosyası ve ses dosyaları üzerinde yapacağımız temel işlemler vardır. Bunlar

sırasıyla ;

. Sessizleştirme işlemi (mute)

Bu işlem, ses dosyası üzerindeki istediğimiz yerleri sessizleştirmemize yarar. İstenen

bölge fare ile seçilir. Sonra edit / mute seçilerek işlem tamamlanır. Aşağıdaki şekilde aynı

dosyanın sessizleştirme işleminden önceki ve sonraki durumları görülmektedir.

. Tutma işlemi (retain)

Üzerinde çalıştığımız dosyada sadece seçilen bölgeyi tutmak, seçilmeyen bölgeyi

silmek için kulanılır. Fare ile istenilen bölüm seçildikten sonra edit/ retain seçilerek işlem

tamamlanır. Bu şekilde hareket ederek ses dosyalarından minik parçalar alıp, kendimize ait

ses efekt kütüphanesi oluşturabiliriz.

. Sessiz bölge ekleme işlemi (ınsert silence)

Dosya üzerinde tutamacın, yani ince kırmızı çizginin bulunduğu yere, belirtilen

uzunlukta bir sessiz bölge girmek için kullanılır. Şekilde görülen minik pencerede girilecek

olan sessiz bölgenin uzunluğu belirtilmelidir. Örneğin, 00:02:000 rakamları girilirse 2

saniyelik bir sessiz bölge eklemiş oluruz. Sessiz bölge ekleme işlemi, edit/ insert silence

seçilerek yapılır.

. Sessiz bölge silme işlemi (trim silence)

Ses dosyası üzerindeki sessiz bölgeleri silmek için kullanılır. Eğer dosya üzerinde fare

ile seçilen bir alan varsa, bu alandaki sessiz bölgeler silinir. Açılan minik pencerede

“remmove all silence” (bütün sessiz bölgeleri sil) seçerek dosya üzerindeki bütün sessiz

bölgeleri silebiliriz. Dosya boyu doğal olarak kısalır. Sessiz bölge silme işlemi edit / trim

silence seçilerek yapılır. Ses dosyası üzerindeki sessiz bölgeler ile sessiz bölge gibi gözüken,

fakat kayıt yapılmamış bölgeler birbirlerine karıştırılmamalıdır. Fare ile sessiz bölge

seçildikten sonra klavyeden delete tuşuna basarak da sessiz bölgeyi silebiliriz.

. Sessiz bölge bulma (find silence)

Dosya üzerinde eklenmiş olan sessiz bölgeleri bulmak ve bu bölgelere eğer isteniyorsa

yer imi eklemek için kullanılır. Açılan ekrana previous (önceki) dersek, sessiz bölge arama

işlemi sol tarafa doğru, next (sonraki) dersek sessiz bölge arama işlemi sağ tarafa doğru olur.

Konum olarak “find start of silence” (sessiz bölge başlangıcını bul) seçili ise tutamaç sessiz

bölgenin başlangıcına konumlanır. Find end of silence (sessiz bölgenin bitişini bul) seçili ise

tutamaç sessiz bölgenin bitişine konumlanır. Create cue (yer imi oluştur ) ile tutamacın

bulunduğu yere yer imi ekleyebiliriz. Sessiz bölge bulma işlemine edit/find silence seçerek

yapabiliriz.

. Birleştirme işlemi (merge)

İki mono sesi birleştirip, yeni bir stereo ses oluşturmamıza yarar. Bunun için aynı anda

açık iki mono ses olması gerekir. Açılan merge penceresinde aktif mono ses dosyası ile

birleştirilmesi istenen diğer mono ses dosyası seçilir. Birleştirme işlemi tamamlandığında

ekrana iki mono sesin birleştirildiği ve bir stereo sesin oluşturulduğunu belirten bir mesaj

gelir. Birleştirilecek mono dosyaların aynı teknik özellikte olması gerekir. Birleştirme işlemi

edit/merge seçilerek yapılır. Eger sadece bir mono dosyası açık ise, bu menü pasif olacaktır.

Birleşim için seçilen iki mono ses, mümkün olduğunca aynı uzunlukta olmalıdır.

. Bölme işlemi (split)

Birleştirme (Merge) işleminin tersini yapar. Stereo ses kendisini oluşturan iki mono

sese bölünür. İşlem sonunda aynı şekilde stereo sesin iki mono sese bölündügünü bildiren bir

mesaj gelir. Bölme işlemi stereo ses aktif iken edit/split seçilerek yapılır.

. Karıştırma işlemi (mix)

İki dosyayı karıştırmamıza, bilinen deyimle mix yapmamıza yarar. Fakat iki dosya da

ya mono ya da stereo olmalıdır. Aktif olan dosya yani çalıştığımız dosya üzerinde Mix

komutu çağrılırsa ekrana bu dosya ile hangi açık dosyayı mix yapmak istediğimizi soran bir

pencere gelir. Bu pencereden istediğimiz dosyayı seçip mixig Level (karıştırma oranı)

belirledikten sonra OK butonuna basarız. Burada hangi yüzde daha yüksek olursa o dosyanın

sesi o oranda daha fazla duyulur. Active waveform üzerinde çalışılan dosyanın yüzdesini,

target waveform ise ikinci dosyanın yüzdesini belirtir. Karıştırma işlemi edit/mix seçilerek

yapılır.

. Sönümlü Geçiş İşlemi

Aynı türden iki dosyayı birleştirmek gerektiğinde, belirtilen süre boyunca birinci

dosya sönümlenir, ikinci dosya artar. Bu süre boyunca iki sesin aynı anda duyulması söz

konusudur. Yani birinci dosyadan ikinci dosyaya doğrudan geçiş yapılmaz; örneğin, radyo

kanallarında bir şarkı bitmeden ikincisinin başlaması gibi.aşağıda görülen cross fade

ekranından “cross duration” (geçiş süresi; dakika; saniye milisaniye) belirtilir. Örnegin

birleştirilecek iki dosyadan birincisi 30 saniye, ikincisi 40 saniye ve cross duration da 5

saniye olsun. İki dosyanın birleşiminden sonraki toplam dosya boyu 65 saniye olacaktır. 5

saniye her iki dosyanın kullandığı geçiş süresidir. Transformation curve (geçiş ergisi)

bölümünde ise geçişin linear (lineer), exponential (üstel) veya logarithmic (logaritmik)

olacagı belirtilir. Edit/cross fade seçilerek sönümlü geçiş işlemi gerçekleştirilir.

. Ses üzerindeki efekt işlemleri

Bu ana başlık altında sesin daha çok dalga yapısını degiştirmemize yarayan işlemleri

sırasıyla görelim.

. Sesi artırma (amplify)

Dosya üzerinde seçilen bölgenin veya seçim yapılmazsa dosyanın tamamının sesini

artırmak için kullanılır. Effect/Amplify seçtigimizde açılan minik ekran şekilde

görülmektedir.

Ses, bu ekran üzerinde yüzde olarak girilen sayı degerince değişir. Normal değer

100’dür. Eger 100’den büyük bir sayı yazılırsa ses artar, 100’den küçük bir sayı yazılırsa ses

azalır.

. Parazit temizleme (remove noise) işlemi

Dosya üzerinden veya seçilen bölge üzerinden olası istenmeyen parazitleri temizlemek

gerekir. Açılan pencerede “Threshold” eşik değeri belirtilerek işlem yapılır. Bu değerin az

olması gerekir. Parazit temizleme işlemi effect/remove noise seçilerek yapılır.

. Ters çevirme ( reverse)işlemi

Dosya üzerinde şeçilen bölgeyi veya seçim yapılmazsa dosyanın tamamını ters

çevirmek uygun olur. Yani ses dosyası sondan başa doğru dinlenir. Ters çevirme işlemi

effect/ reverse seçilerek yapılır.

. Hızlandırma (speed) işlemi

Dosya üzerinde şeçilen bölgeyi veya seçim yapılmazsa dosyanın tamamını hızlandırır

veya yavaşlatır. Doğal olarak dosya boyutu da o oranda değişir. Hızlandırma işlemi

effect/speed seçilerek yapılır. Açılan ekranda kaydırma çubuğunu Faster (daha hızlı) ve

slower (daha yavaş) yönlerine dogru çekerek hız değişikliğini yapabiliriz. Dosyanın, hız

değişikliğinden önceki uzunluğu “orijinal duration”, hız değişikliğinden sonraki uzunluğu ise

“new duration” yazan yerden takip edilir.

3. SESİN DÜZENLENMESİ VE KAYDI

Ses düzenleme programı ilgili program ayarlarını file/preferences (ayarlar) seçerek

yapabiliriz. Açılan ekranda bulunan seçenekler şöyledir:

“X-Axis units” (time format) zaman formatı, ses dosyalarının penceredeki ifade

şeklidir. Buradaki iki deger time (M:S:ms dakika: saniye: mili saniye) ve SMPTE

(M:S:frame dakika:saniye:kare) ifade şekilleri bulunmaktadır.

“Number of recently opened files” yazan yerden file menüsü altında gösterilecek en

son çalışılan dosyalarının sayısını belirtiriz.

“Waveform display” bölümünde ise ses dosyası açılırken taramanın hızlı (quick scan)

veya tam tarama mı (precise scan) yapılacağını seçeriz. saglar.

Programda (A) edit, (B) multitrack ve (C) CD project olmak üzere 3 temel görünüm

bulunmaktadır. (D) menüler, (E) araç çubukları, (F) görüntü penceresi ve (G) Yardımcı

pencereler, diğer bölümler de programda yer alır.

Şimdi sırayla bunların hangi işlevlere sahip olduklarına bakalım;

. Edit view:

Seçtiğimiz kanala kaydettiğimiz ses üzerinde oynamalar

yapabileceğimiz ekrandır. Kaydın mono veya stereo oluşuna göre bir veya iki

kanal görünecektir. Bu seçimi programı açarken yapıyoruz. Stereo seçtiğimizde

yaptığımız kayıt iki kanala birden aktarılacaktır ve bu da bize bir takım

efektlerin uygulanmasında kolaylık sağlayacaktır.

. Multitrack view:

Seçildiğinde, kaydımızda kullanacağımız tüm kanalları birden

görülür. Bu bölümde, her kanal için ayrı ayrı ses seviyelerini ayarlayabilir,

panlamaları ve ekolayzır ayarlarını yapabiliriz. Bu ise bize farklı kanallara

yaptığımız kayıtları bir bütün olarak dinlerken olmasını istediğimiz değişiklikleri

yapma imkânı sağlıyor.

. CD project:

Hazırladığımız kayda dair çeşitli başlıklardaki açıklamaların

görüntüleneceği bölümdür.

. Menüler:

Çalışmamızda faydalandığımız tüm fonksiyonların bulunduğu

bölümdür.

. Araç çubukları:

Kendi isteğimize göre özelleştirebileceğimiz, ihtiyaç

duyduğumuz çeşitli fonksiyonların yer aldığı buton gruplarıdır..

. Görüntü penceresi:

Çalışmaların gösterildiği ekrandır.

. Yardımcı pencereler:

Çalışmalarımızda faydalanacağımız “Organizer

Windows, Transport Cont. , Zoom Cont. , Time Window. ve Selection View

Cont .” gibi diğer bölümlerin yer aldığı kısımdır.

Effects, yaptığımız kayıt üzerine uygulayabileceğimiz efektlerin tümünün yer aldığı

listedir. Efekt uygulamalarını “Edit view” ve “Multitrack view”dan yapabiliriz. Her iki

seçenek arasında efektlerin uygulanma biçimi ile ilgili bazı farklar vardır. Edit view 'da

efekti doğrudan ses dosyasının kendisine uygularken, Multitrack viewda ses dosyasının

bulunduğu kanala uyguluyoruz. Bu iki mantığın da birbirine göre üstünlükleri ve

olumsuzlukları vardır.

Efekti Edit view'da uyguladığımızda efekt doğrudan ses dosyasına atanacağından

dosya, değişime uğrayacaktır. Dosyayı kaydettiğimizde, o ana kadar bilgisayarın geçici

hafızasında saklanan efekt doğrudan dosyaya aktarılarak bilgisayarın rahatlamasını

sağlayacaktır. Ancak efekti, sonradan iptal etme şansımız da ortadan kalkacaktır. Bu

uygulama şeklini tercih edeceksek; kayıt yaptıktan sonra hiçbir efekt eklemeden sesi

kaydedip ek bir kopyasını başka bir yerde saklamakta fayda var. Sonradan efekt eklenip de

değiştirilmek istenirse, bu yalın kopya yeniden kullanılabilir.

Multitrack viewdaki FX butonu vasıtasıyla eklenecek efektler ise doğrudan ses

dosyasına değil, dosyanın bulunduğu kanala uygulandığından; sonradan efektin iptali sorun

çıkartmazken artan efekt sayısı donanım olarak yetersiz kalan bilgisayarlarda ciddi

zorlanmalara sebep olacaktır. Bunun yanında karakteristik olarak farklı olmasını isteyip

değişik efektler yükleyeceğimiz her bölüm için ayrı kanal açma mecburiyeti doğacaktır.

Tabiî açılan her yeni kanal bilgisayarı daha da zorlayacaktır.

Favorites bölümü, kayıtlarımızda kişisel tercihlerimiz doğrultusunca sıkça

kullandığımız efektlere kolay ulaşmak için kendi hazırladığımız favoriler listesidir.

Diğer Windows programlarında oldugu gibi ses dosyası üzerinde kesme, kopyalama,

yapıştırma, belirli bir bölümü seçme gibi işlemleri görelim.

. Kesme

Ses dosyası üzerinde kesim yapılabilmesi için daha önce dosya üzerinde fare ile seçim

yapılması gerekir. Fare ile seçim, sol tuşa basıp çekilerek yapılır. Fare ile seçim yapıldıktan

sonra edit menüsü altından Cut (Ctrl+X) seçilip dosya üzerindeki seçilen bölüm kesilerek

hafızaya atılır. Daha sonra hafızadaki bu bölümü başka açık bir ses dosyası üzerine

ekleyebiliriz. Ses dosyası üzerindeki seçili bölüm kesildiği için dosya boyu doğal olarak

kısalacaktır.

. Kopyalama

Aynı şekilde imleç ile seçim yapıldıktan sonra edit menüsü altından Copy(Ctrl+C)

seçerek, seçili bölgeyi hafızaya kopyalayabiliriz. Fare ile dosya üzerinde sol çift tıklama

yapılırsa dosyanın tamamı seçilir.

. Özel yapıştırma

Burada normal yapıştırma söz konusu değildir. Özel yapıştırma işlemi ile hafızadaki

bölgeyi çeşitli şekillerde aktif dosya üzerine ekleyebiliriz.

Bu işlemler şöyledir:

. Insert (ekle);

hafızadaki bölgeyi dosya üzerinde ince kırmızı çizginin yani

tutamacın oldugu yere ekler. Dosyada öteleme işlemi olur ve dosya boyu o

oranda artar.

. Replace (yer degiştir); hafızadaki bölge ile tutamacın bulunduğu yeri

Örneğin, hafızaya kopyalanan bölge 5 saniye olsun. Replace

seçildigi zaman tutamacın bulundugu yerden 5 saniyelik bölüm,

hafızadaki bölge ile yer değiştirir.

. Mix (Karıştır);

hafızadaki bölge ile tutamacın bulundugu yerdeki sesi

karıştırır. Mix seçildigi zaman açılan minik pencerede mix seviyesi için

bilgi istenir. Active waveform (aktif olan dosya) ve clipboard waveform

(hafızadaki ses) yüzdesinden hangisi daha büyük ise mix işleminde ağırlık

o kısma verilir. O kısmın sesi daha çok duyulur.

. Fill (doldur);

hafızadaki bölge aktif dosyanın seçilen kısmı süresince

tekrar edilir.

. As a new document (yeni bir dosya olarak);

yeni bir dosya açılır,

hafızadaki bölge, bu dosya içerisine kopyalanır.

3.2. Ses Göstergeleri

Yaptığımız projenin çıkış seviyesini VU metreler (Volume Unite) yardımıyla tespit

edebiliriz. İnsan kulağının duyabilecegi ses frekans aralıgı 20hz.-20Khz’dir. Projemizin ses

frekans aralığında kalmasını VU metreler yardımıyla sağlarız. VU metreler, analog ve dijital

olmak üzere ikiye ayrılırlar. Analog olan türleri ibrelidir. Dijital olanlar ise sayısal olarak ses

seviyesini gösterirler.

Ayrıca PPM (Peak to Peak Meter) ile de ses seviyelerini ölçebiliriz. PPM’lerin analog

VU metrelerden farklılıkları, PPM’in ibresi çok hızlı yükselip yavaş düşerken, VU metrenin

ibresi çok hızlı yükselip, çok hızlı bir şekilde düşmesidir. Dolayısıyla PPM’in izlenmesi daha

kolaydır. Ses seviyesinin en tepe noktasını rahatlıkla görebiliriz. VU metrenin ibresi hızlı

hareket ettiginden sesin tepe noktasını tespit etmek oldukça zordur.

PPM’in Vu Metreden ikinci bir farkı da Vu Metrelerin ses seviyelerini hem % olarak,

hem de db.(desibel) olarak göstermesidir.

Genel olarak equalizer, bir ses sinyalindeki farklı frekansların ses seviyelerini

ayarlamaya yarayan yazılıma veya cihaza verilen addır. Örneğin, elektrogitarı bir

equaliezerdan geçirdiğimizde, hoperlöre ulaşan sinyalle kalan seslerin daha yüksek ve ince

seslerin daha düşük seviyelerde duyulmasını sağlamak mümkündür. Bu şekilde, enstrümanı

müzik zevkimize ve tarzımıza uygun bir şekilde tonlayabiliriz.

Değişik şekillerde birçok equalizer olmasına rağmen, hepsinin yaptığı iş aşağı yukarı

aynıdır. Bunu yanı sıra gelişmiş müzik setlerinde de equalizerlar mevcuttur. Winamp veya

window media player gibi programlarında equalizerları vardır. Ne var ki, bu equalizerlar

fiziksel cihazlar değil, aynı doğrultuda çalışan küçük yazılımlardır.

Equalizerların iki temel kullanım amacı vardır; birinci amaç tek bir enstrümanın

hoparlöre göndereceği sesi tonlamaktır. Gitarı equalizera bağlama veya gitar anfisi

üzerindeki LOW-MIT-HIGH ayarlarıyla oynamak, bunun temel örneği olabilir. İkinci amaç

ise, birden fazla enstrümanın söz konusu olduğu ortamlarda (mp3 dosyaları, CD, radio vb.)

enstrümanlar arasındaki ses dengesini kurmaktır. Örnek olarak bir mp3 dosyasını değişik

equalizer ayarlarıyla dinleyerek uygulayabiliriz.

Equalizerımızın düşük frekanslara ait ses seviyesine yükselttiğimizde, kalın seslerin

ön plana çıktığını gözlemleriz. Basgitar ve davul kick’i ön plana çıkacak seslerin belirgin

örnekleridir.

Equalizerın orta frekanslara ait ses seviyesini yükseltiğimizde, ortalama seslerin ön

plana çıktığnı gözlemleriz. Gitar ve insan sesleri, ön plana çıkacak seslerin belirgin

örnekleridir.

3.3. Kurgunun Kaydedilmesi

Yeni açılan bir dosyayı veya üzerinde değişiklik yapılan dosyayı kaydetmek için

file/save ve save as (farklı kaydet)’i seçeriz. Eğer dosya yeni oluşturulmuşsa karşımıza “save

audio file” penceresi açılır. Burada diğer programlarda olduğu gibi subject (konu) ve

description (açıklama) yazan bölümlere dosya ile ilgili notlar yazılabilir. Eğer ses dosyasını

temsil etmek için dosyaya bir resim bağlamak istiyorsak sağ tarafta bulunan select (seç)

butonuna tıklayınız. Açılan ekrandan bir resim seçiniz. Dosya ile ilgili teknik ayrıntıları da

“options”butonundan öğrenebilirsiniz.

3.3.2. CD veya DVD’ye Kaydetme

“Digital Versatile Disk” veya “Digital Video Disk” olarak adlandırılan çok amaçlı

yeni optik-disk teknolojisi 1996 yılında doğmuştur. Teknik özellikleri ve yetenekleri,

alışılmış disk yapısına kıyasla gerçekten devrim sayılabilecek niteliktedir. Standart CD'ler ile

aynı boyutta olan DVD diskler en az 4.7 GB (gigabyte) en çok da17 GB kapasitesi ile

günümüzde yaygın kullanılan diğer ortamlara kıyasla çok büyükbir veri alanıdır.

DVD diskler, standart disklerin 25 katı depolama kapasitesi ve 10 katı daha hızlı

erişim ve veri aktarma süresi ile hergün daha fazlasına gereksinim duyulan verialanı ve hız

sorunlarına büyük ölçüde çözüm olacaktır. DVD'nin fiziksel olarak CD'den en önemli farkı,

verilerin disk üzerindeki yerleşiminde ortaya çıkmaktadır. Standart CD'lerde verilerin

oluşturduğu çukurların en küçüğü 0.834 mikron iken DVD'de bu boyut 0.4 mikrona inmiştir.

CD üzerindeki spiral iz, 1,6 mikron aralıklarla yer alırken DVD üzerinde 0.74 mikron

mesafe vardır. Böylece aynı boyutta CD, 7 kat daha fazla bilgi taşıyabilmektedir.

Üreticilerin DVD diskleri 2 yüzlü olarak tasarlaması toplam kapasiteyi 2 katına 9.400

MB'a çıkarmıştır. Ayrıca her yüzeyde üst üste iki katman ile DVD kapasitesi 17.000 MB' a

çıkmaktadır. İkili katmanda, üstte yarı geçirgen (saydam) olan bir katman ve altta standart

yansıtıcı katman bulunmaktadır. Lazer ışını, özel bir lens yardımı ile hem üst yarı-saydam

yüzeye odaklanabilir, hem de o yüzeyi aşarak (faz değiştirerek) alttaki yüzeye odaklanabilir.

Üstteki katmanın yarı geçirgen olması nedeniyle kapasitesi daha düşüktür.

DVD'ye en büyük talep, eğlence ve film sektöründen gelmektedir. Geleceğin tüm film

endüstrisinin DVD üzerine kurulması beklenmektedir. Bir DVDdiske, sinemaskop boyutta

ve 100Hz ile MPEG2 sıkıştırma standartlarında stüdyo kalitesinde tam bir filmi kaydetmek

ve izlemek mümkündür. Aynı diske sadece görüntü değil 5+1 veya 7+1 kanal CD kalitesinde

ses ve inanılmaz bir surround ses özelliği de eklenmektedir. Ayrıca, filme ait 5–8 değişik

dilde seslendirme ve 32 değişik dilde altyazı da aynı diske sığdırılabilir. Yaklaşık 4 saatlik

film süresi sunan çift yüzlü ve iki katmanlı DVD diskler ile aynı filmin birçok bölümünde,

farklı açılardan çekilmiş sahneler de seçenekli olarak yer alabilecektir. Multi-angle ve multiaspect

denilen bu özellik ile izleyici birçok sahneyi farklı açılardan ve istediği kameranın

çekimi ile izleyebilecek; bu sırada görüntüyle sesin eşlenmesi ve seçilen açıya göre surround

özelliği de değişecektir.

Bir başka yeni özellik, multi-story denilen çoklu kurgu imkânıdır. Öncelikle eğitim ve

tanıtım uygulamalarında izleyici, belirli soru-cevap teknikleri ile istenilen yönde önceden

kurgusu yapılmış bir senaryoyu, seçenekleri ile belirleyip izleyebilecektir. PC uyumlu DVDROM

sürücülerin bütün bu anılan özellikleri destekleyebilmeleri için ek donanıma ihtiyaçları

vardır. Üzerinde ses ayrıştıcı DAC ve MPEG görüntü çözücü özelliği bulunan bir ek kart ile

PC'ler üzerinde DVD diskleri oynatmak mümkündür. Geriye dönük uyumluluk özelliği ile

DVD-ROM sürücüler standart CD-ROM sürücülerin okudukları tüm disk tiplerini

okuyabilirler ve aynı zamanda MR özelliği ile CD-RW diskleri de okuyabilmektedirler.

CD veya DVD yazdırma programları yardımıyla projenizi CD veya DVD’nize

kaydedebilirsiniz. CD kaydı için CD/DVD seçeneğinden CD’yi seçip video CD yarat

ikonunu seçip projenizi ekledikten sonra burn üzerine tıklayıp kayıt işlemini gerçekleştiriniz.

DVD kaydı için CD/DVD seçeneğinden DVD’yi seçip “veri diski yarat” ikonunu seçip

projenizi ekledikten sonra “burn” üzerine tıklayıp kayıt işlemini gerçekleştirebilirsiniz.

3.3.3. Kaydedici ve Okuyucu Cihazlara;

Bilgisayarımızın ses çıkışını ses kaydedicimizin girişine bağlayıp, kayıt tuşuna

bastıktan sonra bire bir kayıt işlemi gerçekleştirilmiş olur.

Ses kurgu programları gerçek zamanlı olarak çalışırlar. Görünüm penceresinde

tamamlanmış bir çalışma bire bir olarak kayıtçılara aktarılabilir. Bunun için bilgisayarın ses

çıkışının (audio out), kayıtçıların ses girişine (audio in) bağlanması gerekir. Çoklu

sistemlerde bilgisayara bağlantılar bir dağıtıcı panel yardımıyla gerçekleştirilir. Bilgisayarın

ana giriş ve çıkışı bu dağıtıcı panele bağlanır. Kayıtçı ve okuyucuların giriş ve çıkışları da bu

dağıtıcıya bağlanır.

Çoklu ses kaynakları ile çalışırken dağıtıcı panel yerine mikser de kullanılabilir. Bu

durumda bilgisayarın ses çıkışı mikserin girişine bağlanır. Daha sonra mikserin “sub”

çıkışlarından kayıtçıya giriş yapılarak, kayıtçı teybin “rec” düğmesine basılıp kayıt

gerçekleştirilir.

Bilgisayarda hazırlanan program “save” komutuyla ses dosyaları hâline

dönüştürülerek kaydedilebilir. Bu şekilde kayıt, daha çok CD veya DVD yapmak

istendiğinde tercih edilir. Program, analog veya dijital herhangi bir kayıtçı teybe

kaydedilmek istendiğinde render edilmeksizin, çalışma penceresinden doğrudan okutularak

kayıtçı teybe gönderilebilir. Bu durumda bilgisayar okuyucu, teyp kayıtçı olacaktır; teybin

“rec” düğmesine basılmalıdır.

İşlem Basamakları Öneriler

. Program menülerini ve ayar düğmelerini

kullanarak kurguyu zenginleştiririniz

. Ses göstergelerini kullanarak seslerin

niteliğini inceleyin.

. Biten kurguyu uygun ortama kaydediniz

ve arşivleyiniz.

. Kurgu bittikten sonra çalışmanızı

baştan sona seyrediniz.

. Ses düzeyinin program boyunca aynı

olmasına özen gösteriniz

. CD ve VCD’leri manyetik

ortamlardan uzak tutunuz.

. Yaptığınız çalışmaların

arşivlenmesinde titiz olunuz.