ÇEKİM SONRASI ÇALIŞMALAR

Televizyon program yapımı süreci, bu modülde göreceğiniz konularla tamamlanmış

oluyor. Bu modülde, kullanacağımız müziklerin seçilmesi, programımız için yazılmış olan

metnin seslendirilmesi, jenerik, varsa grafik ve efektlerin hazırlanması ve en sonunda tüm

bunların elimizdeki görüntülerle birleştirilerek kurgulanması çalışmalarını

gerçekleştireceğiz. Bu süreç, buraya kadar yapılmış olan hataların yayına yansımadan

giderilmesi, eksikliklerin çeşitli kurgu hileleriyle gizlenmesi için son fırsattır. İyi

değerlendirmek ve başarılı işler çıkarmak için neredeyse iğneyle kuyu kazmak gerekecektir.

Bugüne kadar bu ders kapsamında işlediğimiz konulardan hatırlayacağınız gibi bir

programın yapım sürecini fikir aşamasından başlatmış ve çekim aşamasını da

gerçekleştirerek büyük bir bölümünü tamamlamıştık. Artık mutfağa girme zamanı gelmiştir.

Elimizdeki malzemelerle lezzetli bir yemek pişirmek ve bunu en estetik bir biçimde sunmak,

bu aşamadan sonra büyük oranda yönetmen ve kurgu operatörünün estetik görüşüne, teknik

bilgisine ve mesleki duyarlılığına kalmıştır.

Sizler de burada öğreneceğiniz bilgilerin üzerine yeni bilgiler ekleyerek ve estetik

görüşünüzü zenginleştirerek başarılı yayınlar gerçekleştirebileceksiniz.

Program, kurgu odasında yayın bandı hâline getirilir

1. KURGU ÖNCESİ ÇALIŞMALAR

Televizyon yapımlarında yönetmen elindeki görsel malzemeyi en iyi şekilde planlayıp

kurgulayarak izleyiciye konuyu, daha doğrusu mesajını anlatmaya çalışır. Yayınlanacak

görsel malzemenin çekimi ve izlemesi sırasında yönetmen bazı bölümler için konuyu

destekleyici metne gereksinim duyabilir. Metin desteği, ya görsel malzemenin bir

bölümünün açıklanması ve farklı açılardan desteklenmesi için yapılır ya da programın tümü

görüntüler üzerine yazılan bir metnin seslendirilmesiyle oluşturulur.

“Candan Erçetin, Beraber ve Solo Şarkılar’da bu hafta Türk Halk müziği’nin en

büyük ozanlarından Arif Sağ ve yine Türk halk müziği’nin en iyi yorumcularından

Belkıs Akkale’yi ağırlıyor.

Konser tadında capcanlı bir programın tadına varmak, sohbetin ve müziğin

zevkini yaşamak, 5 + 1 Şans Topu çekilişinin heyacanına katılmak istiyorsanız,

Candan Erçetin’le Beraber ve Solo Şarkılar’ı kaçırmayın…”

Örnek fragman (program tanıtım) metni

Yönetmen program metnini bir metin yazarına yazdırabileceği gibi, yazarlık yeteneği

varsa ve Türkçeye hâkimse kendisi de yazabilir. Yukarıdaki örnekte olduğu gibi fragman

metinleri yönetmen ya da yapım-yönetim yardımcısı tarafından da yazılabilecek basit

metinlerdir.

Yazılacak olan metnin konuya uygun, açıklayıcı ve en önemlisi programın formatını

destekleyen bir içerikte olması gerekmektedir. Daha önceki konularımızda da belirtildiği gibi

televizyon metinleri kısa cümlelerden oluşmalıdır, çünkü uzun cümleler ekran başındaki

izleyicinin konuyu takip etmesini zorlaştırmaktadır.

Daha sonra, hazırlanmış metin uygun punto büyüklüğü ile şekillendirilir. Burada

uygun punto büyüklüğünden kasıt, seslendirme sanatçısının okurken zorluk çekmeden

okuyabileceği bir büyüklüktür. Metin yazıldıktan sonra yönetmen seslendirme sanatçılarının

kim ya da kimler olacağına karar verir. Seslendirme metinlerinde genellikle tiyatro

sanatçıları veya o kurumda bulunan spikerlerden yararlanılır. Seslendirilecek metin hangi

görüntünün üzerine döşenecekse, seslendirme yapacak kişiye o görüntüyü önceden

izlettirmekte fayda vardır. Çünkü görüntüler, sesin nasıl olması gerektiği konusunda bir bilgi

verir, anlatılmak istenen duyguyu seslendirme sanatçısının hissetmesini sağlar. Metin

tempolu, ağır, metalik, dinamik, şiirsel, didaktik vb. biçimlerde seslendirilebilir. Seslendirme

öncesinde buna karar verilmesi gereklidir. Burada, seslendirme sanatçısını yönlendirmek

veya tamamen ne istediğini belirtmek yönetmenin görevidir.

Vurgu ve tonlamalara dikkat etmek çok önem taşır. Metni seslendiren kişinin metni

önceden okuması ve nerelerde, hangi vurguyu yapacağını belirlemesi, metin üzerinde çeşitli

işaretlemeler yaparak (altını çizerek, yabancı sözcüklerin okunuşunu yazarak vb.)

seslendirme kaydına girmesi gerekir. Seslendirme sanatçıları organize edildikten sonra

uygun gün ve saat için seslendirme stüdyosu ayarlanır. Seslendirme stüdyosunda, stüdyonun

düzenlenmesi ve uygun mikrofonun seçilip yerleştirilmesi için, sadece seslendirme

teknisyenine ihtiyaç vardır. Seslendirme sanatçısı stüdyoya girer ve seslendirme teknisyeni

uygun mikrofonu amaca uygun bir konumda yerleştirerek, ses masasının başında kayıt

öncesi ses provalarını yapar. Daha sonra kayda girilir ve yönetmenin uyarıları doğrultusunda

gerekirse zaman zaman durdurularak kayıt gerçekleştirilir.

Seslendirme metninin hem sanatçıda, hem yönetmende, hem de ses teknisyeninde

olması ve üçünün de metni takip etmesi önemlidir. Bazı metinlerde ses teknisyeninin belirli

ayarlamalar yapmasını gerektiren notlar olabilir. Örneğin, metnin bazı bölümlerinde telefon

sesi efekti verilmesi istenebilir. Bunu ses masasında ses kaydı sırasında yapmak gerekeceği

için, teknisyen de metni takip etmelidir.

Bu arada kayıt sırasında yönetmenin hatalı vurgulamalar, tonlamalar, yanlış okumalar

karşısında seslendirme yapan kişiyi düzeltmesi için stüdyo ile reji arasında bir haberleşme

sistemi mevcuttur. Yönetmen sesi dinleyerek anında seslendirme yapan kişiden hatalı

bölümlerin yeniden seslendirilmesini ister. Bu tekrarlar veya nerelerde hatalar yapıldığını

yönetmenin metin üzerinde işaretlemesi, kurgu sırasında seslendirme metninin hangisinin

kullanılacağını bilmesi açısından kolaylık sağlar.

Metin uygun bant ortamına aktarılır. Bazı ağ sistemlerinde yapılan ses kayıtları sunucu

bilgisayarda (server) saklanır ve paylaşıma açılır. Montaj sisteminde bu ortak dosyalara

ulaşılarak ses kaydı herhangi bir bant ortamına kaydedilmeden kullanılabilir.

1.2. Müzik ve Efekt Seçimi ile Hazırlatılması

Yönetmen görsel malzemenin montajı ve metin kullanımı haricinde programının

gerekli etkiyi oluşturması için genellikle müzik ve efektlere de ihtiyaç duymaktadır. Görsel

malzemeyi en güzel şekilde sunmak, bazı bölümleri vurgulamak, bölümleri birbirinden

ayırmak ve anlatımı kuvvetlendirmek için müzik ve efektler kullanılabilir.

Daha önceden yapılmış olan, yani hazır müzik ve efektler tercih edilebileceği gibi, bir

müzisyen tarafından özel olarak hazırlanacak müzikler de yaptırılabilir. Burada program

bütçesinin imkânları önem taşır. Bütçede müzik besteletmek için bir kalem ayrılmışsa

yönetmen tabii ki bu yolu tercih edecektir. Genellikle program jenerik müzikleri, önemli

belgeseller, dramalar için yeni bir müzik besteletmek daha doğru bir yaklaşımdır. Ancak

günümüzde bir çok yerli ve yabancı popüler şarkı, jenerik müziği ve dolgu müziği olarak

kullanılmaktadır. Efektler de genellikle hazır efektlerden seçilmekte, teknolojik imkânların

elverdiği ölçüde dijital efektler çok fazla tercih edilmektedir.

Seçilen veya özel olarak yapılan müzik ve efektler montaj setinde kullanılacak

formatta, uygun bir materyale (DVD, CD, DAT…vb.) aktarılarak kurguya girilir.

Müzik kullanımında önemli konulardan biri telif sorunudur. Hazır olan bir eserin

kullanımından dolayı (eğer eser anonim bir eser değilse) telif ödemek gerekebilir. Bütçede,

telifle ilgili bir kalem bulundurulması unutulmamalıdır.

1.2.1. Program Müziği Türleri

Pek çok sinema filmi ve televizyon programı, o yapımın konusuyla doğrudan

bağlantılı veya fon olarak kullanılan ya da özel olarak o yapım için hazırlanmış müzikle

hatırlanır. Örneğin Love Story, Top Gun, Görevimiz Tehlike, Süper Baba, 32. Gün vb.

Müzik, televizyon programlarındaki anlatım yollarından ve unsurlarından biridir.

Üzerine yüklenen anlamın biçimine ve yoğunluğuna göre, anlatımın tamamını da

üstlenebilir. Örneğin günümüzde dizi filmlerin müziği, o diziyle ilgili en çok öne çıkan

unsurlardan biri hâline gelmiştir. Birçok dizi, müziğiyle ilgi toplar olmuştur. Bunun dışında

sadece müzikal unsurlardan oluşan filmler ya da programlar da vardır.

Film ya da program için bestelenen ve kullanılan müzik türleri iki grupta

sınıflandırılabilir:

1-Gerçek müzik:

Opera, müzikal ya da dans filmleri gibi içeriğini müzikal temaların

oluşturduğu programların genel atmosferini müzik denetler. Örneğin oyuncu görüntüde şarkı

söylüyordur, fakat ona görüntüde olmayan bir orkestra eşlik etmektedir. Konu doğrudan

doğruya müzikle bağlantılıdır. Gerçek müzik, programdaki hareketleri de denetleyen bir

unsur olduğundan, program çekim aşamasına gelmeden önce belirlenir.

2-İşlevsel müzik

Görüntü ögelerinin ve diyalogların yanında, onları tamamlayıcı bir

unsur olarak yer alan müziktir. İşlevsel müzik, yedi ana başlık altında ele alınır ve kullanılır:

. Hareket müziği:

Yolda yürüyen bir kişinin, polisten kaçan bir hırsızın, savaş

sahnelerinin, yaşlı bir kadının bir nesneye uzanışının temposunu vurgulamak

için kullanılabilir.

. Mekân müziği:

Tarihi bir dekor, tapınak, gazino, doğa gibi mekânları

çağrıştırabilecek, o mekânın atmosferine uygun müziktir. Örneğin kilise, cami

gibi unsurların kullanıldığı bir belgeselde, bu mekânları çağrıştıran müzikler

kullanmak etkiyi arttırır.

. Dönem müziği:

Değişik tarihler, günün farklı saatleri, savaş yılları, ülkelerin

kalkınma dönemleri gibi özel dönemler için kullanılan müziktir. Tarihi

belgesellerde özellikle önem taşır. Örneğin cumhuriyet dönemiyle ilgili bir

belgeselde o dönemin müziğini simgeleyen müzikler kullanılmalı veya yeni

müzik yapılacaksa o döneme ait unsurlar kullanılmalıdır.

. Dramatik gerilim yaratan müzik:

Alfred Hitchcock filmlerinde ya da bazı

reality şovlarda olduğu gibi, izleyende gerilime neden olabilecek, keskin ve sert

motiflerden oluşan müziktir. Dizilerin gerilim sahnelerinin vurgulanmasında

gerilim müziği yapılır.

. Komedi müziği:

Komik sahnelerin vurgulanmasına yardımcı olan, ani ses

değişiklikleri içeren müziktir. Özellikle çocuk programlarında, animasyonlarda,

komedi dizilerinde kullanılır.

. Duygusal müzik

: Dizi ve sinema filmlerinde sahnenin dramatik unsurunu ön

plana çıkaran duygusal müziklerdir. Öte yandan çeşitli televizyon

programlarında, duygusal içerikli haber programlarında, bir kişinin ölümünün

ardından yapılan programlarda kullanılır.

. Çizgi film müziği:

Daha çok basit ögelerden ya da çocukça yaklaşımlardan

oluşan, filmin içeriğindeki konuyu vurgulayabilen müziktir.

İşlevsel müzik eğer bestelenecekse, dramatik dürtüyü oluşturmak amacıyla programın

çekiminden sonra, hatta kaba kurgunun yapımından sonra bestelenir.

1.2.2. Program Müziğinin Önemi ve İşlevi

Programlarda duygusal ortamın oluşturulmasında diyaloglar kadar müzikten de önemli

ölçüde yararlanılır. Müziğin program içindeki önemini şöyle sıralayabiliriz:

. Diyaloglar, bilinen alışılagelmiş sözcüklerden oluşabilir. Programda yer alan ve

sözlere eşlik eden müzik, bu sözcüklerle oluşabilecek yetersizliği önleyecek,

tekdüzeliği de dağıtacaktır.

. Daha etkileyici zaman ve mekân atmosferi oluşmasını sağlayacaktır.

. Psikolojik olarak olayları incelikleriyle belirtecek, vurgulayacaktır.

. Programın zeminini, objektif olarak dolduracaktır.

. Süreklilik duygusu uyandıracaktır.

Program müziği bir programın içinde gördüğü işleve göre de şöyle sınıflandırılır:

. Jenerik müziği:

Programın bütünüyle arasında mutlaka bir beraberlik olan

jenerik müziği, programın başlangıcında ya da sonunda tanıtma yazıları

verilirken kullanılır. Programın türü ve içeriği hakkında izleyiciye bir bilgi verir.

. Geçiş müzikleri:

Sahneler, sekanslar arası geçişlerde yardımcı olan müziklerdir.

. Dolgu müziği:

Çekimlerdeki konuşma boşluklarının arasını doldurmak için

kullanılır.

. Ses efekti olarak müzik:

Kayma, düşme, çarpma vb. gibi sahnelerde

kullanılması gereken efektin müzikle gerçekleştirilmesidir.

. Ritm müziği

: Programın ritmini yansıtan müziktir. Komedi türlerinde genellikle

hızlı, psikolojik türlerde ağır, şiddet içerikli programlarda sert müzikler

kullanılmaktadır.

1.3. Grafik ve Animasyon Desteği

Grafik-animasyon görsel malzemeyi zenginleştirici ve destekleyici olarak

kullanılmaktadır. Montaj setlerinin büyük çoğunluğunun artık bilgisayar tabanlı olması

grafik-animasyon malzemenin daha kolay kullanımına imkân sağlamaktadır. Grafikanimasyon

program içinde küçük bölümlerde kullanılacağı gibi programın tamamında da

kullanılabilir.

Örnek olarak, sanal stüdyo tekniği ile üç boyutlu grafik-anime bir karakter bir

programın tamamında sunucu olarak kullanılabilir.

Eğer yönetmen programı için grafik-animasyon ihtiyacı duyarsa önce bir grafikanimasyon

uzmanı ile irtibata geçmelidir. Görüşme sırasında program içeriği, görüntü

malzemesinin konusu ve ihtiyaçlar üzerinde konuşulur. Eğer yönetmenin elinde görsel

malzeme varsa grafik ve animasyon hazırlayacak görevliye seyrettirilir. Animasyonun 2D

veya 3D mi olacağı, hangi programda kullanılacağı, animasyon süreleri, grafik-animasyon

tarzı ve renk anlayışı gibi konularda uzlaşma sağlanır.

Program için kullanılacak grafik-anime malzeme tamamlandıktan sonra, montaj setine

uygun formatta bir materyale aktarılarak yönetmene teslim edilir. Yönetmen kurgu setinde

bu malzemeleri görsel malzemeye en uygun şekilde kullanır.

Grafik ve animasyon görüntüleri zahmetli ve pahalı olmasına rağmen çok sık

kulllanılan bir unsur olmaya başlamıştır. Hemen hemen her programda animasyon olmasa da

grafik unsuruna rastlamak mümkündür. Özellikle yarışma, ekonomi, haber programlarında

çok sık tercih edilmektedir.

Grafikler ve animasyonları televizyon kanalının kendi bünyesinde veya bir

prodüksiyon firmasına sipariş vererek hazırlatmak mümkündür.

1.4. Program Jeneriği

Jenerik, programı tanıtan, programın kimliği hakkında fikir veren bir bölümdür.

İzleyicinin programla ilgili bir imaja sahip olmasını, programın en başında jenerik oluşturur

diyebiliriz. Etkileyici başlangıç programın izlenebilirliğini arttırır.

Yönetmen jenerikte hangi tür görsel malzemeleri kullanacağına öncelikle karar

vermek durumundadır. Grafik animasyon mu, gerçek görüntüler mi veya her ikisi birden mi

kullanılacaktır, bunlara karar verilir. Jenerik görüntüleri reel görüntülerden oluşuyorsa ya

yeni çekimler yapılır ya da arşivden yararlanılır.

Kültür programıysa arşivden tiyatro, konser resim sergileri görüntüleri seçilir. Hayata

dair bir programsa şehir görüntüleri, insan görüntüleri çekilir veya arşivde yer alan

görüntüler kullanılır. Müzik programıysa sanatçıların görüntüleri, kliplerin görüntülerinden

yararlanılır. Sunucuların jeneriklerde kullanılması çok sık tercih edilen bir yöntemdir.

Bazı jeneriklerde program çekimlerinden, yani yayınlanmış görüntülerden

yararlanılmaktadır. Burada doğal olarak ilk program jeneriğinde program görüntüleri elde

olmayacağı için, sunucunun başka programlardaki görüntüleri veya yeni çekilmiş görüntüleri

tercih edilir. Eğer sanatçıların katılacağı bir programsa sanatçıların arşiv görüntüleri

kullanılabilir. Daha sonraki jeneriklerde program çekimlerinden görüntüler de eklenerek

değişiklikler yapmak mümkündür.

Bazen de jenerikler, kamera arkası görüntülerinden yararlanılarak hazırlanır. Bu

kamera arkası görüntüleri çekim hataları, kamera arkasında yaşanan ilginç görüntüler vs.

görüntülerden oluşabilir. Örneğin “Avrupa Yakası” dizisinin bitiş jeneriğinde bu yöntem

kullanılmıştır.

Tüm bu görüntüler çeşitli grafik ve dijital efektler de kullanılarak jenerik formatına

uygun hâle getirilecektir.

Yönetmen görüntü malzemelerini, jeneriğin ritmini ve anlatım dilini kafasında

oluşturduktan sonra bu fikirlerini kurgu elemanı ile paylaşır. Kurgu elemanı da kendi

görüşlerini anlattıktan sonra ortak bir montaj planı yapılır. Yönetmen ve kurgu elemanı

jenerik için gerekli ön hazırlığı yaparlar.

Jenerik etkin bir kurgu tekniği ile 20-30 sn. süreli olmalıdır. Bu nedenle jenerikte

kullanılacak görüntü malzemesinin özenle seçilmesi gerekmektedir.

Ayrıca jenerik genelde bir müzik veya efekt - müzik eşliğinde verilir. Bu nedenle

jenerik için program kimliğine ve kurgu ritmine uygun bir müzik bulunmalı veya

yaptırılmalıdır. Müzik seçimi görüntülerin kurgusunu ve temposunu etkiler.

Grafik-animasyon desteği gerekiyorsa gerekli grafik materyallerin de hazırlığı

yapılmalıdır. Bazı jenerikler sadece animasyon görüntüler kullanılarak oluşturulmaktadır.

İşte bütün bir materyaller kurgu setinin imkânları, yönetmen ve montajcının yaratıcı

düşünceleriyle bütünleştirilerek jenerik hâline getirilir. Jeneriğin üzerine programın adı da

eklenerek kurgusu tamamlanır.

Dramalardaki jeneriklerde sanatçıların isimleri (roll caption) genelde başrol sırasına

göre programın başlangıç jeneriğinde verilir. Eğer ikinci derece rolde veya konuk sanatçı

olarak katılan ünlü bir oyuncu varsa, (örneğin Yıldız Kenter konuk oyuncu ise)

ve

Yıldız Kenter

şeklinde verilmektedir. İki kişiyse her ikisinde “ve” den sonra isim yazılmalıdır. Yapımcı ve

yönetmenin isimleri başlangıç jeneriğindeki roll caption’da belirtilir, diğer yapım ekibi ve

teknik ekibin isimleri son jenerikte verilir.

Son jenerikteki roll caption’da teknik ekipte yer alan görevlilerin hangi sırayla

yazılacağı her televizyon kanalında değişiklik gösterebilir. Bunun için standart bir sıralama

yoktur. Jenerikte teknik ekibin başı olan teknik yönetmenle başlamak, sonunda da yapım

ekibinin başı olan yönetmenle bitirmek en çok kullanılan sıralamadır.

Program çalışanlarının isimleri yani rool caption listesi bazen programın son 1-2

dakikasında görüntüyü yarım ekrana düşürerek, aşağıdan yukarı doğru akıtarak veya bu liste

ekranın altında sağdan sola akıtılarak da verilebilir.

Özetlersek bitiş jenerikleri 4 şekilde kullanılabilir:

1- Program bittikten sonra siyah fon üzerinde tam ekran olarak,

2- Programın son karesi dondurulup ekranın sol veya sağ yarısına sabitlenip diğer

yarıdan yazılar akıtılarak,

3- Yarı ekranda yapımın kamera, diğer yarı ekranda da roll caption kullanılarak,

4- Programın son 1-2 dakikasına gelindiğinde yazılar görüntünün üzerinden, yanından

veya altından akıtılarak yapılır.

Örnek bir roll caption listesi:

TEKNİK YÖNETMEN

KAMERA KONTROL

RESİM KAYIT

IŞIK TASARIM

ÖLÇÜ BAKIM

ELEKTRO TEKNİK

ANA KUMANDA

DEKOR TASARIM

KOSTÜM

GRAFİK

ANİMASYON

SESLENDİREN

EFEKT

FOTOĞRAF

AKSESUAR

MAKYAJ

ALT YAZI

STÜDYO ŞEFİ

RESİM SEÇİCİ

SESÇİ

DUCTH OPERATÖRÜ

AKTÜEL KAMERA

JİMMY JİB

JENERİK MÜZİĞİ

KAMERAMAN

AVİD KURGU

JENERİK

DANIŞMAN

PRODÜKSİYON AMİRİ

KONUK KOORDİNATÖRÜ

YAPIM VE YÖNETMEN YARDIMCILARI

YAPIMCI

YÖNETMEN

İşlem Basamakları Öneriler

. Metin seslendirmesi yapınız.

. Müzik ve efekt seçiniz

. Grafik ve animasyon desteği

sağlayınız

. Program jeneriği hazırlayınız.

. Televizyon programlarında kullanılan

metinlerin nasıl seslendirildiğine (kimin

seslendirdiği, ritmi, ses tonu vb.) dikkat

ediniz. Kendi programınız için yazdığınız

seslendirme metnini, programın bütününü,

mesajını dikkate alarak ve diksiyon

kurallarına dikkat ederek seslendiriniz.

. Yapacağınız kurguda kullanmak üzere

çeşitli müzikler seçiniz ve en uygununa

karar veriniz.

. Grafik ve animasyon hazırlamaya

çalışınız ve uygun yerlerde kullanınız.

. Öncelikle uygun bir müzik seçerek siz de

bir program jeneriği hazırlayınız.

Jeneriğin temposuna, süresine, geçişlerine

dikkat ediniz.

2. KURGU AŞAMASI

Kurgu setinin belirlenmesinde önemli olan unsurlar; kullanılan çekim tekniği,

programın türü ve özellikleri, çıkış formatı ve muhtemel gösterim alanlarıdır.

Bunları sırayla ele alacak olursak, temel olarak üç çekim tekniğinden söz edebiliriz:

rejili kayıt, çok kameralı kayıt, tek kameralı kayıt.

Rejili kayıtlar birden fazla kameraya ait görüntülerin, resim seçme masasından

geçirilerek kayıt cihazına gönderilmesiyle gerçekleşir. Bu çekim tekniğinde yönetmen ve

resim seçici program sürerken aynı anda resim seçerek kaydı gerçekleştirirler. Çok kameralı

kayıtlarda ise kameralar birbirinden bağımsız olarak farklı kayıt cihazlarına kaydedilirler.

Çoğu zaman bu tür kayıtlarda aynı zamanda resim masasından bir reji çıkışı da alınır. Tek

kameralı kayıt ise bilinen en yaygın ve basit çalışma şeklidir.

Doğrusal olmayan (nonlineer) kurgu sistemleri 90’lı yıllarda düşük görüntü kaliteleri

yüzünden sadece ön kurgu (offline) amacıyla kullanılmakta ve alınan kurgu karar listesi

(EDL) ile doğrusal kurgu (lineer) sistemlerinde yüksek kalitede son kurgu (online)

yapılmaktaydı. Çok kameralı kayıtların kurgusu doğrusal kurgu sistemlerinde çok daha hızlı

yapılabiliyordu. Ancak zamanla doğrusal olmayan kurgu sistemleri görüntü kalitelerinin

yükselmesi ve çok kamera kurgusuna imkân tanıyan multikamera özelliklerinin de

eklenmesiyle artık doğrusal kurgu sistemleri neredeyse devredışı kalmaya başlamıştır. Çok

kameralı kayıtları kurgulayabilmek için seçilen kurgu sisteminin mutlaka çoklu kamera

kurgusu özelliğinin olması gerekmektedir.

Program türlerinin en bilinenleri televizyon için salon komedileri (sitcom), müzik ve

eğlence programları, sohbet programları, eğitim programları, haberler, belgeseller ve

dramalardır. Hiç kuşkusuz haber kurgusu en basit biçimiyle uzun yıllardan beri bir okuyucu

cihazdan bir kayıtçı cihaza görüntü ve sesin kopyalanması yoluyla yapılagelmiş en basit

kurgu türüdür. Ancak bir çok program türü gösterişli yazı ve grafikler gerektirmekte ve

bunlar için kurgu sisteminin sayısal efekt özellikleri, karakter üreteci (character generator),

farklı veri formatlarını desteklemesi gibi özellikleri önem kazanmaktadır. Belgesel ve

dramalar söz konusu olduğunda ise yüksek çözünürlüklü çalışma yapılabilmesi, renk

düzeltme (color correction) ve gelişmiş sayısal efekt (DVE) ve hatta boyama (paintbox)

özelliklerine sahip olması istenebilir.

Çıkış almada en çok kullanılan formatlar halen dijital betacam ve analog betacamdır.

Bununla birlikte özellikle yerel kanallar giderek yaygınlaşan DV formatlarını

kullanmaktadırlar. Artık yayınların bilgisayar ortamından yapılmaya başlanması ile birlikte

sıkıştırılmış sayısal veriler (data) olarak da çıkış almak mümkündür. Aynı zamanda artık

format kapsamında gelişen yeni teknolojileri ve ekran oranlarını da göz önünde bulundurmak

gerekmektedir. Geleneksel 4/3 oranlı ekranların yerini giderek 16/9 oranlı ekranlar almakta

ve BBC gibi kanallar her iki ortama da kolayca aktarılabilmesi için uzun süredir 14/9 ara

oranında programlar üretmektedir.

Bir belgesel ya da dramanın yurtdışı satışı, festivallere katılımı, ya da uzun yıllar sonra

yeniden gösterilmesi ihtimâli nedeniyle görüntü kalitesi, formatı ve çerçeve oranları gibi

konular önem kazanmaktadır. Haber görüntüleri 1/15 gibi yüksek sıkıştırma oranlarıyla

internet üzerinden aktarılabilirken, bir günlük program 1/3 sıkıştırma oranıyla kurgulanabilir.

Ancak bir belgesel ya da program jeneriğinin 1/1 gibi sıkıştırmasız, yüksek kalitede

kurgulanması uygun olacaktır.

Sonuç olarak kurgu sisteminin seçiminde; çalışma ve çıkış formatları, özel efekt

imkânları, programda kullanılacak farklı veri formatlarını desteklemesi ve eğer varsa

kullanılacak diğer sistemlerle ve yazılımlarla uyumluluğu öncelikle gözetilmelidir. Tabii

bütün bunlara eğer dışarıdan bir hizmet alınacaksa bütçe etkeni de eklenmelidir.

Tüm bu bilgilerden sonra bir yönetmenin elindeki görsel ve işitsel malzemenin türü ve

sayısına göre, ayrıca kurguda uygulayacağı montaj tekniğine göre tercih edebileceği kurgu

seti türleri şunlardır:

2.1.1. A/B Roll Set

Bazı görsel malzemeler fazla görsel efekt, fazla sayıda görüntü ve ses kanalı

gerektirmeden yapılabilir. Röportaj bölümleri, önceden hazırlanmış görüntü parçacıklarının

birleştirilmesi ve bir bütün oluşturulması örnek olarak verilebilir.

A/B Roll setlerde 2 adet okuma cihazı, 1 adet kayıt cihazı ve sınırlı ses kanalı olan bir

ses masası bulunur.

Ayrıca CD, DAT okuyucu ve karakter jenaratörü gibi haricî birimlere bağlantı

yapılabilir.

Bu setlerde bir görüntüden diğerine kesme (cut) haricinde zincirleme (mix), süpürme

(wipe) gibi basit efektlerle de geçilebilir. Fakat zincirleme ve wipe kullanabilmek için

kullacağımız görüntülerin farklı bantlarda olması gerekmektedir.

2.1.2. Post Prodüksiyon

Bu set A/B Roll setin daha gelişmiş versiyonudur. A/B Roll sete göre 1 veya 2 tane

fazla bant okuyucu vardır. Dijital efekt cihazı adı verilen görüntü işleme birimi ile daha fazla

efekt üretilebilir ve görüntü üzerinde oynama yapılabilir. Fakat bu görüntü işleme bilgisayar

tabanlı sistemlere göre sınırlıdır. Daha fazla sayıda görüntü ve ses kanalı açılabildiği için

daha zengin görüntü malzemeleri yaratılabilir. Sisteme bağlı bir karakter jeneratörü vardır;

fakat bu cihazın font çeşitliliği ve yazılara efekt ekleme imkânları bilgisayar tabanlı setlere

göre kısıtlıdır.

2.1.3. Bilgisayar Tabanlı Montaj Seti

Birbirinden farklı yazılımları çalıştaracak donanımlarla desteklenmiş bilgisayar

sistemleridir.

Sistem; monitör, okuma-kayıt cihazı, bilgisayar ve depolama biriminden oluşur.

Bilgisayar içindeki yazılım montaj için her türlü malzemenin hazırlanmasına imkân sağlar.

A/B Roll ve Post Production setlerde görüntü malzemesi bantlar üzerinde eş zamanlı okunup

bir banda kayıt edilerek montajlanır ve malzeme montajlanarak adım adım bitirilir. Bu

nedenle daha sonradan görüntü üzerine herhangi bir malzeme eklenemez. Bilgisayar tabanlı

montaj setlerinde ise montaj öncesinde kullanacağımız görüntü malzemesi bilgisayarın

depolama birimine aktarılır. Daha sonra bu görüntüler kullanım sırasına göre çağrılıp art arda

sıralanır. Bu sistemlerde sınırsız sayıda görüntü ve ses kanalı açılabilir. Bu çok kanallı

çalışma imkânı ile görüntü üzerinde her türlü değişiklik yapılabilir, yazılımın gelişmişliğine

göre oldukça fazla sayıda görüntü efekti kullanılabilir. Görüntü üzerinde kare kare

oynanabilir, her türlü yazı çeşitli fontlarda değişik efektler ile verilir. Oldukça zengin

görüntü malzemeleri yaratılabilir. Sistem bilgisayar tabanlı olduğu için grafik-animasyon

yapma ve ekleme imkânları oldukça gelişmiştir.

Dezavantajları ise görüntülerin bilgisayara yüklenmesinin zaman alması, bazı

sistemlerin görüntü efektleri için uzun render süreleri istemeleri ve bandın çıktısını almak

için süreye ihtiyaç olmasıdır. Fakat sistemin kullanım rahatlığı ve zengin seçenekler sunması

bu dezavantajları geri planda bırakmaktadır.

2.2. Kurgu Öncesi Ön İzleme Yapılması

Kurgu sistemlerinin yüksek fiyatlara kiralandığı dönemlerde maliyetleri düşürmek için

hızlı çalışmak gerekmekteydi. Bu yüzden iyi bir ön izleme ile zaman kodlarının (timecode)

saptanarak en iyi tekrarların seçilmesi kurgu çalışmasını son derece hızlandırmaktaydı.

Zamana karşı yarışılan televizyon programcılığında bu, hâlâ geçerlidir. Daha çekim

sırasında not edilen kayıt sonu zaman kodları asistanlar tarafından saklanır. Ön izleme

yapılması en az montaj kadar önemlidir. Çünkü iyi bir kurgu planı yapılabilmesi sayesinde

çekilen malzeme gerçek değerini bulur. Bu plan yapılmazsa çekilmiş çok uzun süreli görüntü

malzemesinin içinden çıkılamaz ve montaj setinin kullanım saatleri içinde istenilen kurgu

bitirilemez.

Öncelikle her çekim bandına çekim sırasında “001, 011” gibi ayrı bir numara vermek

gereklidir. Çoklu kamera kullanımlarında ise “01A, 01C” şeklinde numaralandırılır.

Bantların hem kutularına hem de yüzeylerine tarihle birlikte bu numaraları yazmak kutuların

karışma riskini ortadan kaldırır. İster çekim sırasında ister sonradan yapılan izlemelerde

zaman koduyla birlikte çekim ölçeği ve benzeri kısa notlar da düşülmesi, o zaman kodundaki

görüntünün nasıl bir şey olduğunu hatırlatmak için önemlidir. Bu izleme sırasında

kullanılamayacak görüntü malzemeleri de elenir ve özellikle bilgisayar tabanlı sistemde

montaj yapılacaksa yükleme süresinde azalma sağlanmış olur.

Hangi bantta hangi görüntü malzemesinin olduğunu bilen yönetmen görüntülere

hâkim olmanın rahatlığı ile montajı büyük ölçüde bitirmiş sayılır. İzleme sırasında aynı

zamanda montajda kullanacağı kurgu tekniği, efektler ve müzik konusunda ihtiyaçlar

netleştirilir ve bu ihtiyaçlar çerçevesinde montaj öncesi ön hazırlık yapılır.

Resim 2.6:Gerekli bilgiler bantların hem kutuları hem de yüzeylerindeki

etiketlere yazılmalıdır.

Teknolojinin gelişimi ile sayısal kameralar üzerinde çekimlerin izlenme ve seçimi

mümkün hâle gelmiştir. Bu sistem ilk kez Atina Olimpiyatları’nda geniş bir uygulama alanı

buldu. Bu kamera aynı anda bir yüksek bir de düşük çözünürlüklü görüntü saklayabilme

kapasitesine sahiptir. Böylece düşük çözünürlüklü görüntü hızla bilgisayar ağına aktarılıp

yapımcının ve metin yazarının izlemesine sunulurken, yüksek çözünürlüklü çıktı ise o sırada

5 kat hızlı olarak kurgu sistemine aktarılmaktadır.

2.3. Görsel İşitsel Malzemenin Aktarılması

“A/B Roll” ve “Post Production” setlerde görüntüler bant okuma cihazında okunarak

kullanılır. Geçişler zincirleme veya süpürme olacaksa kullanacağımız görüntü

malzemelerinin farklı bantlarda olması gerekmektedir. Görüntü malzemelerimiz tek bantta

ise zincirleme veya süpürme gibi geçişler yapabilmek için, bu bandın bir kopyasının alınması

gerekecektir.

Bilgisayarda görüntü yakalama işine başlamadan önce bir proje adı verilerek çalışma

formatı seçilir. Dosyalara isim verilir. Burada amaç kullanacağımız görüntülere çabuk

ulaşmaktır. Çünkü bir malzemenin montajı için onlarca veya daha fazla sayıda görüntü

malzemesi depolacaktır. Bu dosyalara sistematik bir isim verilmezse dosyalar içinde

kaybolunabilir ve montaj süresi gereğinden fazla sürebilir. Yakaladığımız görüntülerin

bilgisayarda hangi konuma depolandığını, yeterli boş alan olup olmadığını ve yakalama için

uygun sıkıştırma oranının seçilmiş olduğunu kontrol etmek önem taşır. Zamanlamaya bağlı

olarak bantların tümü ya da sadece seçilen kısımları aktarılır. Görüntü yakalama işlemi

doğrudan yakalama ya da önce işaretleyerek (logging) ve sonra da toplu yakalama (batch

capture) yöntemiyle yapılabilir. Yakalama işleminde her bandın numarasının girildiğinden,

zaman kodlarının ve seçilen kanalların doğru bir şekilde aktarıldığından emin olunmalıdır

İthal (import) edilecek sayısal verilerin aktarılmasında ise mutlaka ithal ayarları

(import settings) kontrol edilmeli, çok katmanlı photoshop ve benzeri dosyaların gerekli

katman ve kanallarının doğru şekilde alınıp alınmadığına dikkat edilmelidir.

Bu sistemlerde görüntü haricinde ses-efekt ve grafik malzemeleri de bilgisayarın CD

veya DVD okuyucularından depolama birimine kopyalanabilir.

2.4. Kurgunun Yapılması

Yönetmen kendine ayrılan gün ve saatte montaj setine gelerek hazırlığa başlar. Montaj

öncesinde kurgu elemanı ile birlikte konuya uygun nasıl bir kurgu tekniği kullanılacağına

karar verilir. Bu ön görüşme kurgu elemanının programa dâhil olup konuyu anlaması ve bu

doğrultuda yaratıcılığını kullanabilmesi için çok önemlidir.

Yönetmen elindeki izleme notlarına bakıp istediği görüntünün time code’unu

okuyarak sırasıyla görüntü malzemelerini kurgu elemanından ister. Bu görsel malzemelerin

hangi süreyle, hangi geçiş efektiyle ve hangi görsel efekt ile zenginleştirileceğine yönetmen

karar verir, ancak kurgu elemanının görüşü de çok önemlidir. Artık planlar birbirine

bağlanarak yavaş yavaş bir bütün oluşturulmaya başlanmıştır. Kurgusu biten bölümler zaman

zaman geriye dönülüp izlenerek montajın temposu, bütüne uygun olmayan parçacıklar olup

olmadığı ve süresi kontrol edilir, daha sonra düzeltmeleri yapılır. Görseli biten malzeme için

müzik ve efektler ile yazılar eklenerek işlem sonlandırılır.

Montajda amaç konu anlatımına en uygun görüntüleri seçip onları ses, müzik, efekt ve

grafik ile destekleyerek izleyiciye en iyi şekilde sunmaktır. Bunun için iyi bir ön hazırlığın

önemi hiç unutulmamalıdır.

Non-Lineer kurguda kurgu süreci izleme ve materyalin sınıflandırılmasıyla başlar.

Görüntü, grafik ve müzik dosyaları klasör ve sepetler (bin) aracılığı ile düzenlenir. İyi bir

düzenleme, çalışma hızını ve verimini arttırır. Eğer materyal çoksa mutlaka işaretlemeler

yapmalı ve notlar almalıyız.

Özellikle dramatik türlerde kaba kurguyla başlanmalı, doğru sıralama yakalandıktan

sonra kırpma (trim) yöntemiyle ince kurguya geçilmelidir. Bu aşamada bindirmeler

(overlay), katmalar (insert) yapılır ve ritmi ayarlanır. Efekt, grafik gibi çalışmalar ince kurgu

bitince başlar. Ses çalışması ise ya ayrı bir birimde yapılır ya da çoğu televizyon yapımında

olduğu gibi kurguda gerçekleştirilir. Eğer müziğe göre kurgu yapılmayacaksa müzik ve ses

efektlerinin eklenmesi kurgunun son aşamasına bırakılır ve en son olarak da bu ses kanalları

bileştirilir.

Stüdyo çekimleri genellikle bir rejili kaydı da içerdiği için oldukça hızlı kurgulanır.

Yapılacak iş istenmeyen bölümlerin, tekrarların atılarak programın standart süresine

inmektir. Çekim sırasında tüm kayıtçılardaki bantlara eş zamanlı zaman kodu (timecode)

kayıt edilmiş olması eşlemeyi (senkronizasyon) kolaylaştırmaktadır.

Belgesellerin birçoğunda ise senaryo sadece ana hatları içerir, dolayısıyla kurgucunun

çekimleri tanıması ve hikâyeyi iyi kavramış olması gerekir.

2.4.1. Çekimlerin (Planların) Süreleri

Yönetmenin görevi sadece neyi hangi sıralamayla göstereceğini saptamak değil, aynı

zamanda her çekimin uzunluğunu ve bir çekimden diğerine hızlı ya da yavaş geçmesi

konusundaki kararını da kapsar. Çekimlerin zamanlaması ya da ritmi, programın genel

temposu için de geçerli bir unsurdur. Tempo bir programın izleyiciler tarafından algılanan

hızıdır. Kuşkusuz kurgu, programın temposunun parçalarından sadece birisidir.

Çekimlerin uzunluğunu belirleme, birbirine bağlı birkaç unsura bağlıdır. Bu unsurlar

arasında her çekimin içeriği, çekimin görüntüsünün karmaşıklığı ve çekimin programın o

bölümü içindeki yeri etkilidir. Çok önemli içeriğe sahip bir çekimin ekranda kalma süresiyle,

basit bir görüntünün ekranda kalma süresi doğaldır ki aynı olamaz. Örneğin bir söyleşi

programında, sunucunun konuğun söylediklerine tepkisi çok kısa verilebilir. Ama bir eğitim

programında, gösterimi yapılan bir şeyin bir ayrıntı çekiminin ekranda kalma süresi daha

uzun olmalıdır. Burada, izleyicinin bakış açısıyla izleyip hangi görüntüye ne kadar süre

verilmesi gerektiğine karar vermek en doğrusudur. Önemli çekimlerde üçüncü kişilerin de

görüşü önem kazanabilir.

Burada çekimler arasında kullanılan geçiş yöntemlerinin (kesme, zincirleme, kararmaaçılma

vs.) ritmi de önemli bir rol oynar. Yüksek tempolu, örneğin bir kovalamaca

sahnesinde kesme temposunun çok hızlandırılması ve çekimlerin kısa kısa tutulması

gerekmektedir. Diğer program türlerinde de izleyicinin ilgisini diri tutacak bir kesme ritmi

uygulanmalıdır. Temel kural kesmenin belirli bir nedene bağlı olmasıdır.

2.4.2. Kurgu İşlemi Sırasında Dikkat Edilmesi Gereken Bazı Hususlar

. Programın başlangıcında ses ve görüntünün eşlenmesine, en azından sesin,

saniyenin küçük bir bölümü kadar görüntüden önce girmesine özen

gösterilmelidir. Görüntü hiçbir zaman sesten önce girmemelidir.

. Tanıtma yazıları kullanılıyorsa, yüksek sesle ve kolaylıkla okunabilecek bir

hızda akmaları sağlanmalıdır.

. Ses ve görüntü her zaman birbirini tamamlamalı, ses görüntüye ters

düşmemelidir. Örneğin tanıtma yazısıyla sunucunun aynı şeyleri söylemesine

dikkat edilmelidir.

. Bir tanıtma yazısı bir görüntünün üzerine bindirildiğinde tonlar arasında karşıtlık

olmalı, gerekiyorsa yazıya kontur verilmelidir.

. Açılma, zincirleme ya da kesme gibi geçişler müziğin ritmine uygun olarak

yapılmalıdır.

. Müzik, hiçbir zaman müzik cümlesinin ortasında kesilmemelidir. Müzik

programlarının kurgusunda kesme yapılırken şarkının temposuna uygun bir

kesme yapılmalıdır.

. Programın bitiminde müzik, tanıtma yazıları bitinceye kadar sürecek biçimde

sürelendirilmiş olmalıdır.

. Programın başında ve sonunda müzik ve tanıtma yazılarının ekranda kalma

süresi dikkatle hesaplanmalı; müzikle tanıtma yazıları birlikte sona ermelidir.

. Hızlı zincirlemeler kötü yapılmış kesmeye benzeyeceğinden, zincirleme süreci

2–3 saniye dolayında olmalıdır.

. Her iki kamera da aynı yönde ve eşit hızda çevrinme yapmıyorsa, bir hareketli

kameradan diğerine kesme yapılmamalıdır.

. Durağan bir görüntüden hareketli görüntüye kesme yapılmamalıdır.

. İmkânlar çerçevesinde hareketin içinde kesme yapılmalıdır.

. Oyuncunun bakış yönünde ya da seste değişiklik olmadığı sürece kesme,

zincirleme ve kamera hareketlerinden kaçınılmalıdır.

. Program başlangıcında ya da her yeni sahnede izleyiciye mekânı ve çevreyi

tanıtmak için genel çekim kullanılmalıdır.

. Bir yakın çekimden genel çekime ya da tersi durumda kesme yapmaktan

kaçınılmalıdır.

2.5. Kurgunun Uygun Ortama Aktarılması ve Yayın Bandı

Yayın bandı hazırlamak amacıyla kurgu setine girildiğinde bandın başından sonuna

kadar kullanılacak olan jenerik, varsa kuşak görüntüleri, montajı biten ve yayın bandına

eklenecek diğer görsel malzemeler, cıngıllar… vb. de hazır bulundurulur.

İdeal olan yöntem, yayın bandının önceden formatlanmış, yani baştan sona siyah

döşenmiş olması ve bunun üzerine katma (insert) olarak program kaydının

gerçekleştirilmesidir. Uluslararası normlara göre bandın başında colorbar ve 1 KHz. ton

sinyali bulunması ve tanıtım yazısı ya da geri sayımın (countdown) ardından, zaman

kodunun (timecode) 10:00:00:00’a getirilerek programın başlatılmasıdır. Türkiye’de ise

genelde timecode 00:01:00:00’a getirilerek de başlatılmaktadır. Reklam araları için bir

saniye donuk kare ve bir saniye siyah boşluk yeterlidir.

Yayın bandı hazırlanması sırasında jenerikten başlanarak yayın akış sırasına uygun

olarak malzemeler art arda eklenir. Bu bölümlerin birbirine geçişini sağlayan görüntü ve ses

efektleri uygulanır, alt yazı desteği sağlayan yerlere alt yazılar eklenir. Program sonunda

jenerik üzerine roll caption akıtılarak ve programın süresi de dikkate alınarak kurgu

tamamlanır.

Bitmiş program yapımcı, yönetmen ve kurgucu tarafından son kez izlenir, gereken

değişiklikler varsa yapılır ve yayın bandı olarak çıkış alınır. Bu bant çoğunlukla Betacam

malzemedir. Genellikle arşiv ve emniyet için bir kopya alınarak, orijinal bant yayına teslim

edilir. Yayın eğer stereo değilse yayın bandı kesinlikle mono olarak sesleri birleştirilmiş

(sound mix) olmalı ve tüm kanallarında aynı mono sesi içermelidir.

Tüm bu aşamalar bittikten sonra bant üzerindeki etiketlere gerekli bilgiler yazılır.

Tümü yayınlanacak bir yayın bandıysa, bandın başlangıç ve bitiş timecode’u, programın adı,

süresi, bölüm sayısı, son görüntü ve son sözü, yayın günü, yayın saati, yapımcı ve yönetmeni

vs. bilgiler etikette belirtilir. Bu etiketlerde bulunması gereken bilgiler çeşitli kanallarda

değişiklik gösterebilir. Kurguda tamamlanan bant eğer bir canlı yayın içinde kullanılacak

VTR’lerden oluşuyorsa hangi görüntü malzemesinin hangi time code’da olduğu, konu

başlığı süresi ve diğer açıklama gerektiren bilgiler belirtilir.

Teknik denetimi ve içerik denetimi yapılan bant yayınlanmak üzere yayın yönetim

merkezine gönderilir. Bant yayın kuruluşuna ulaşana dek manyetik alanlardan korunmalıdır.

Bazı yayın kuruluşlarında ağ sistemi arşivi vardır. Yayın bantları bu ağa yüklenir ve

yayına hazır program buradan alınarak yayına verilir. Yani yayın bandı sanal ortamda yayına

teslim edilir.

İşlem Basamakları Öneriler

. İhtiyaca uygun kurgu setini ve kurgu

yöntemini belirleyiniz

. Kurgu öncesi ön izleme yapınız

. Görsel-işitsel malzemeyi aktarınız

. Kurgu yapınız

. Kurguyu uygun ortama aktarınız

veya yayın bandı hazırlayınız.

. Programınızın kurgusunda

uygulayacağınız yönteme, efektlere,

geçişlere karar veriniz. Bunun için

kullanacağınız kurgu setinin kapasitesini

dikkate alınız.

. Kurgu kurallarını ve ilkelerini gözönünde

bulundurarak kurgu yapınız.